Căn cứ vào các đạo sắc phong và văn bia hiện còn lưu giữ tại đền, có thể xác định đền Thanh Nhàn được khởi dựng từ cuối thế kỷ XVI. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, năm 1947, ngôi đền bị phá hủy, chỉ còn lại cung Đệ nhất. Sau chiến tranh, nhân dân địa phương đã tiến hành phục dựng đền trên nền cũ, lần lượt khôi phục cung Đệ nhị và cung Đệ tam, vừa bảo tồn giá trị lịch sử, vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng.
Về kiến trúc, đền Thanh Nhàn gồm bốn cung chính, được bố cục theo kiểu "chữ tam" trên thế đất đồi cao dần, bao gồm: cung Tiền tế, cung Đệ tam, cung Đệ nhị và cung Đệ nhất. Ba cung Tiền tế, Đệ tam và Đệ nhị đều được xây dựng theo kết cấu ba gian hai dĩ, trong đó gian giữa rộng hơn, tạo sự cân đối và trang nghiêm. Tại các cung đều đặt tượng Đức Thánh Phù Đổng cùng các đồ thờ tự phục vụ nghi lễ.
Nổi bật trong hệ thống thờ tự của đền là tượng Đức Thánh Phù Đổng đúc bằng đồng, liền khối, cao 2,05m, nặng khoảng 2,5 tấn. Đây là pho tượng cổ thứ hai ở Hà Nội (sau pho tượng ở đền Quán Thánh). Ngoài ra, đền còn lưu giữ hai tượng ngựa thờ bằng đồng gồm ngựa bạch và ngựa hồng, cùng nhiều hiện vật quý như sắc phong, bia đá cổ, góp phần khẳng định giá trị lịch sử và nghệ thuật của di tích.
Tượng Đức Thánh Phù Đổng
Lễ hội đền Thanh Nhàn là một sự kiện văn hóa – tâm linh đặc sắc, được tổ chức hằng năm vào các ngày 5, 6, 7 tháng Giêng âm lịch. Lễ hội thu hút đông đảo nhân dân trong vùng tham gia và đã trở thành truyền thống lâu đời mang đậm dấu ấn cộng đồng. Công tác tổ chức được chuẩn bị chu đáo, với sự tham gia của nhiều làng trong vùng thông qua ban tổ chức gồm đại diện các thôn, làng, bảo đảm việc thực hành nghi lễ đúng phong tục truyền thống.
Điểm nhấn của lễ hội là các cuộc rước lễ diễn ra theo trình tự chặt chẽ trong nhiều ngày, với đội hình rước trang nghiêm, gồm cờ, trống, kèn, siêu đao, bát bửu, kiệu lễ, các bậc cao niên trong trang phục truyền thống và đông đảo nhân dân địa phương. Bên cạnh phần lễ, phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều trò chơi dân gian, tạo không khí rộn ràng, vui tươi trong ngày hội. Lễ hội không chỉ là dịp tưởng niệm, tri ân công lao Thánh Gióng mà còn góp phần tăng cường sự gắn kết cộng đồng và gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống.
Lễ hội truyền thống đền Thanh Nhàn
Với giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật tiêu biểu, đền Thanh Nhàn đã được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật năm 1990.
Hiện nay, đền Thanh Nhàn là điểm dừng chân quan trọng trong hành trình khám phá chuỗi các di tích về Thánh Gióng. Việc kết hợp tham quan di tích, tham gia lễ hội truyền thống và khám phá không gian văn hóa bản địa sẽ tạo cho du khách những trải nghiệm đáng nhớ trong hành trình du lịch văn hóa – tâm linh của xã Nội Bài và thành phố Hà Nội.