Mở rộng đối tượng được trợ giúp
Qua gần ba thập kỷ phát triển, công tác trợ giúp pháp lý (TGPL) đã đạt được nhiều kết quả tích cực, đáp ứng tốt hơn nhu cầu TGPL của người dân, được xã hội ghi nhận. Các chính sách đang ngày càng hoàn thiện, góp phần thiết thực bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, nâng cao ý thức pháp luật và trình độ dân trí, lành mạnh hóa quan hệ xã hội, củng cố lòng tin của người dân vào Nhà nước, pháp luật.
Ngày 09/11/2022, Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII đã thông qua Nghị quyết số 27-NQ/TW về việc tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới, theo đó, lĩnh vực trợ giúp pháp lý có hai nhiệm vụ cụ thể: Xây dựng mạng lưới, nâng cao năng lực của hệ thống trợ giúp pháp lý để người dân dễ tiếp cận pháp luật; Nâng cao vai trò, tính chuyên nghiệp và chất lượng trợ giúp pháp lý, nhất là trong hoạt động tố tụng tư pháp; Hiện đại hóa, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong hệ thống trợ giúp pháp lý; mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý phù hợp với điều kiện của đất nước.
Triển khai các nhiệm vụ trên, Quốc hội đã thông qua hai đạo luật quan trọng: Luật Tư pháp người chưa thành niên (có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2026) quy định những người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng, người chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng, phạm nhân có quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí và Luật Phòng, chống mua bán người (sửa đổi) (có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2025), nạn nhân của hành vi mua bán người, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân và người dưới 18 tuổi đi cùng nạn nhân có quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí. Như vậy, chủ trương “mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý phù hợp với điều kiện của đất nước” mà Đảng đề ra đang từng bước được thể chế hóa thành Luật.
Chuyển đổi số là xu thế tất yếu
Việc ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số là xu thế tất yếu của thời đại và cũng là yêu cầu cấp bách của Việt Nam trong bối cảnh hiện nay. Cổng Pháp luật quốc gia (phapluat.gov.vn) đã chính thức đi vào hoạt động từ ngày 31/5/2025 với sứ mệnh hỗ trợ người dân và doanh nghiệp tiếp cận nhanh chóng và toàn diện các chính sách, pháp luật; đồng thời, thực hiện quyền phản ánh, kiến nghị với các cơ quan, tổ chức trong xây dựng chính sách, pháp luật trên môi trường số.
Một trong những tính năng nổi bật của Cổng Pháp luật quốc gia là khả năng kết nối nhanh chóng với nhiều cơ sở dữ liệu chuyên ngành, trong đó có Hệ thống quản lý tổ chức và hoạt động TGPL do Bộ Tư pháp quản lý. Sự kết nối này nhằm hỗ trợ kịp thời nhu cầu TGPL cho các đối tượng dễ bị tổn thương. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, thực hiện dịch vụ công trực tuyến, và tiến tới mục tiêu "TGPL không giấy tờ" là những biện pháp hữu hiệu không chỉ nhằm tạo điều kiện thuận lợi tối đa cho người dân, đặc biệt là người thuộc diện TGPL tiếp cận công lý và cũng là biện pháp hỗ trợ tích cực cho chính các Trợ giúp viên pháp lý, người thực hiện trợ giúp pháp lý và các cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan phối hợp trong trợ giúp pháp lý khi thực hiện các nhiệm vụ của mình.
Hiện nay, ở các địa phương, Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước đã triển khai nhiều hoạt động thiết thực nhằm hỗ trợ pháp lý cho đồng bào dân tộc thiểu số tại các xã, phường có đông đồng bào sinh sống. Đồng thời, phối hợp chặt chẽ với các sở, ngành, địa phương tổ chức các đợt truyền thông, phổ biến pháp luật, nâng cao hiểu biết và ý thức chấp hành pháp luật trong cộng đồng.
Chị Bàn Thị Tình, dân tộc Dao ở thôn Khe Hùm, xã Phúc Lợi (tỉnh Lào Cai), là hộ có hoàn cảnh khó khăn, ít hiểu biết pháp luật. Đầu năm 2025, gia đình chị có nhu cầu chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ đất vườn tạp sang đất thổ cư nhưng không biết phải thực hiện thủ tục ra sao. Nhờ sự hỗ trợ của cán bộ xã và Trung tâm Trợ giúp pháp lý tỉnh Lào Cai, chị đã được hướng dẫn, tư vấn tận nhà, giúp hoàn thiện hồ sơ nhanh chóng, đúng quy định. “Nhờ cán bộ giúp đỡ, gia đình tôi hoàn thiện thủ tục nhanh, đầy đủ và chính xác. Chúng tôi rất cảm ơn các cấp chính quyền,” chị Tình chia sẻ.
Ông Bùi Văn Khương, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Phúc Lợi (tỉnh Lào Cai) cho biết: Một trong những thách thức lớn nhất trong thực hiện trợ giúp pháp lý ở địa phương là người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số không biết mình có quyền được trợ giúp pháp lý, dù nằm trong diện được miễn phí hoàn toàn theo quy định của pháp luật. Nhờ làm tốt công tác phối hợp, tuyên truyền về trợ giúp pháp lý nên đến nay, người dân trên địa bàn xã đã được tiếp cận hỗ trợ pháp lý. Hoạt động trợ giúp pháp lý đã đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức pháp luật cộng đồng, hạn chế tranh chấp, khiếu kiện kéo dài, góp phần giữ vững an ninh trật tự cơ sở, tạo nền tảng vững chắc để thực hiện các tiêu chí xây dựng nông thôn mới.
Tại Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Lạng Sơn, hiện có 28 người thực hiện hoạt động trợ giúp pháp lý, trong đó gồm: 09 trợ giúp viên pháp lý và 19 luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý theo hợp đồng với Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước. Theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý, các đối tượng, khi có nhu cầu được TGPL chỉ cần xuất trình giấy tờ chứng minh thuộc diện được hưởng chính sách và có đơn yêu cầu, sẽ được cung cấp dịch vụ pháp lý hoàn toàn miễn phí mà không phải chi trả bất cứ khoản thù lao nào cho người thực hiện trợ giúp lý.
Kết quả, trong giai đoạn 2019-2024, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Lạng Sơn đã thực hiện 3.326 vụ việc, trợ giúp pháp lý cho 3.300 người thuộc diện đối tượng là người thuộc hộ nghèo, người dân tộc thiểu số cư trú tại địa bàn đặc biệt khó khăn, trẻ em….trong đó: Tư vấn pháp luật 151 vụ việc; tham gia tố tụng 3.170 vụ việc; đại diện ngoài tố tụng 05 vụ việc. Người dân được cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí, có chất lượng cao do đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý và Luật sư thực hiện.
Bước vào giai đoạn phát triển mới, công tác TGPL của các tỉnh, thành phố sẽ tiếp tục khẳng định vai trò điểm tựa pháp lý tin cậy của người dân, hướng đến mục tiêu: Nâng cao chất lượng, tính chuyên nghiệp của đội ngũ TGPL; Nâng cao hiệu quả vụ việc TGPL; Tăng cường truyền thông đa phương tiện; Đẩy mạnh chuyển đổi số trong TGPL; Đẩy mạnh phối hợp với cơ sở; Góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân – nơi mọi người dân đều bình đẳng trong tiếp cận công lý.
Sự hiện diện của các tổ chức TGPL và luật sư tình nguyện đã cung cấp những hoạt động tư vấn pháp luật miễn phí kịp thời, đại diện người dân tham gia tố tụng, giúp đồng bào hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, đồng thời sử dụng pháp luật để bảo vệ lợi ích hợp pháp của bản thân, giúp xóa đi những rào cản trong quyền bình đẳng tiếp cận công lý của mỗi người dân.